Trong khá nhiều tôn giáo, chúng ta đề cao tư tưởng “ Vô ngã“
Phổ biến nhất, là vô ngã trong Đạo Phật là một trong ba dấu ấn của sự tồn tại trong Phật giáo, với ý nghĩa: không có một “cái tôi” cố định, độc lập và bất biến.
Và rồi cũng có một quan điểm khác cho rằng:
Có phải người vĩ đại đều có một “bản ngã” vĩ đại? Hay điều khiến họ vĩ đại không phải là bản ngã, mà là khả năng không để bản ngã điều khiển mình?
Vì thế nên sử dụng nó cho tốt hay cố gắng chối bỏ nó?
Có rất nhiều khái niệm và cách hiểu về Bản ngã, bản thân mình cũng dễ lẫn lộn khái niệm của cụm từ này trong nhiều lý thuyết khác nhau, vì thế hôm nay mình sẽ chia sẻ thêm một số góc nhìn trong các hệ tư tưởng mà mình đã đọc và chiêm nghiệm.
Ở trên mình đã nói về Đạo Phật, khá phổ biến.
Thứ hai, chúng ta cùng đến với tư tưởng Osho.
…
Osho- nhà triết học, đạo sư, bậc thầy tâm linh nổi tiếng người Ấn Độ, nói về Bản ngã- như một nhân cách giả của bạn.
Ông phủ nhận việc coi nó là vô nghĩa, ngược lại, nó phục vụ cho một mục đích lớn lao. Mục đích của bản ngã là cho bạn một con người giả -bởi xã hội, tôn giáo, đất nước, chủng tộc bẩm sinh của bạn không muốn bạn biết con người thật của mình. Và lúc đó bạn sẽ luôn vâng lời - Ông viết trong cuốn “Bản Ngã”.
Ông nói rằng, để vâng lời thì đôi khi chẳng cần trí thông minh nào cả. Tất cả máy móc đều rất vâng lời. Vậy thì tất cả máy móc sẽ đều được lên thiên đường, chúng chưa bao giờ không vâng lời :)
Theo Osho, xã hội, giáo dục và các thiết chế văn hóa thường vô tình hoặc hữu ý khiến con người đồng nhất với những vai trò và bản sắc được gán cho mình, thay vì tự khám phá bản chất sâu hơn của chính mình.
Quay trở lại câu hỏi mình đặt ra từ đầu. Vậy tư tưởng của Đức Phật và Osho là khác nhau.
Điểm giao nhau giữa hai góc nhìn không phải là sự phủ nhận xã hội, mà là lời nhắc rằng con người thường đồng nhất bản thân với những hình ảnh về “tôi”. Khác biệt nằm ở chỗ: Osho nhấn mạnh nguồn gốc xã hội của những chiếc mặt nạ ấy, còn Phật giáo đi xa hơn khi cho rằng ngay cả những gì ta tự gọi là “tôi” cũng không có bản chất cố định.
Vậy theo Phân tâm học của Freud thì sao?
Trong phân tâm học cũng có đề cập đến Ego- nhưng lại thiên về cách thức vận hành, cách để lái chiếc xe cuộc đời của mỗi người như sau:
Cấu trúc nhân cách của con người bao gồm 3 phần: Id – Ego – Superego
Trong đó, phần đầu tiên là - Id (Bản năng): Hoạt động theo nguyên tắc “Tôi muốn ngay bây giờ.” Đặc điểm:
- Ham muốn
- Bản năng sinh tồn
- Tình dục
- Hung hăng
- Không quan tâm đúng sai
Phần thứ 2 là Ego (Cái tôi)- Ego là người thương lượng. Nó cân bằng giữa:
- mong muốn của Id,
- quy tắc xã hội,
- thực tế.
Và cuối cùng: Superego (Siêu tôi) Là tiếng nói đạo đức. Được hình thành từ:
- cha mẹ
- xã hội
- tôn giáo
- văn hóa
Ví dụ: “Người tốt không nên làm thế.”
Một quyết định thường là kết quả của cuộc “đàm phán” giữa ba phần này. Vậy thì theo mình, nếu nhìn dưới lăng kính của Phật giáo, sự chấp ngã có thể bám vào bất kỳ phần nào của cấu trúc nhân cách: bản năng (Id), hình ảnh về một cái tôi điều hành (Ego), hay lý tưởng đạo đức (Superego). Như vậy cái tôi, bản ngã trong hoàn toàn giống nhau trong các tôn giáo, cũng như không hoàn toàn giống với một số lý thuyết trong Tâm lý học.
Cụ thể, tâm lý học trả lời câu hỏi con người suy nghĩ, lập kế hoạch hay đưa ra quyết định như nào. Tôn giáo nhắm tới là giảm sự bám chấp vào một hình ảnh về “tôi”. Ở đây cái tôi- bản ngã được coi như một cái nhìn bất biến về bản thân mà cố định, không có sự thay đổi, và cho rằng niềm tin rằng tồn tại một “tôi” cố định, độc lập và bất biến sẽ là nguyên nhân đem tới khổ đau.
Quay trở lại tiếp câu hỏi đầu tiên về quan điểm “Người vĩ đại có bản ngã vĩ đại.”
Nếu hiểu ‘bản ngã’ là cảm nhận về chính mình, nó có thể biểu hiện qua nhiều hình thức: tham vọng lớn, lòng tự trọng cao, niềm tin mạnh mẽ vào bản thân, hay một ý thức rõ ràng về giá trị của mình. Tuy nhiên, dưới góc nhìn Phật giáo, những điều này không tự thân là ‘bản ngã’. Điều tạo nên chấp ngã là khi ta đồng nhất chúng với con người thật của mình và tin rằng đó là một bản sắc cố định, bất biến.
Điểm cốt lõi không nằm ở việc có những phẩm chất ấy hay không, mà ở việc bám chấp vào chúng.
Bạn có thể đầy tham vọng nhưng không bị tham vọng định nghĩa.
Bạn có thể rất thành công nhưng không xem thành công là giá trị duy nhất của bản thân.
Bạn có thể rất tự tin mà vẫn đủ khiêm tốn để thay đổi khi nhận ra mình sai.
Có lẽ “vô ngã” không phải là đánh mất chính mình, mà là không để bất kỳ hình ảnh nào về bản thân trở thành xiềng xích.