Đầu tiên để nói về vấn đề này, mình muốn khẳng định rằng những vấn đề liên quan đến não bộ - con người - và kể cả những hệ quả sinh ra trong quá trình tiến hóa của nhân loại không được đánh giá trên những thước đo thông thường như “tốt” hay “xấu”, vì thế lời khuyên của mình là hãy nhìn bằng góc nhìn khoa học chứ không phải phán xét.
Chúng ta cần hiểu sự tiến hóa này đi kèm với rất nhiều cơ chế nhằm tối đa hóa lợi ích sinh tồn và sinh sản., vì vậy, những cơ chế não bộ và tâm lý được hình thành và phát triển là những cơ chế cần thiết - và việc chúng ta tìm tòi, học hỏi về chính mình là để làm chủ cơ thể - hiểu tại sao mình lại suy nghĩ, tư duy, quyết định như vậy, từ đó hiệu chỉnh được hành vi của mình một cách có kiểm soát và không bị bản năng chi phối.
Đầu tiên, hãy ghi nhớ - bản chất sâu xa và cốt lõi nhất của con người chính là một sinh vật xã hội, chịu ảnh hưởng bởi xã hội, thích tương tác xã hội, chúng ta không được thiết kế để sống một mình.
Chúng ta sống trong cộng đồng, và có những đặc trưng của một sinh vật xã hội đó là: tranh giành nguồn lực, tranh giành địa vị xã hội, và cơ hội sinh sản (một cách ngấm ngầm hoặc công khai) giữa những cộng đồng đó.
Và theo tâm lý học tiến hóa, để đạt được những mục đích đó, bộ não của con người sẽ được thiết kế để đạt được lợi ích- thậm chí lừa lọc người khác, nhưng điểm mấu chốt ở đây, nó còn rất thông minh để tự đánh lừa chính mình, khiến cho bản thân các bạn cũng không hề biết mình đang làm mọi thứ để đạt được 3 điều trên. Nếu có ai đó nói đến, chúng ta sẽ cãi phăng đi.
Cùng đến với một số luận điểm chính về việc bộ não chúng ta rất tinh vi trong việc “lừa lọc” người khác và chính chủ nhân của nó:
- Xã hội học vi mô: Dựa trên những hành vi của chúng ta và qua thời gian học hỏi, tương tác, não bộ dần học được cách tự biên tự diễn những tương tác một cách thuần thục đáng kinh ngạc mà không cần phải cố gắng. Trong khi ta đang mải nghĩ xem mình nên nói gì, thì bộ não đã kịp thời điều khiển ta mỉm cười, thể hiện biểu cảm, giao tiếp bằng mắt, lựa chọn tư thế chính xác,.. đồng thời phản hồi với những hành vi tương tự ở người đang giao tiếp với mình.
- Tâm lý học nhận thức và xã hội: não bộ chúng ta không chỉ là thiên tài ghi nhớ, tự bật chế độ auto phản hồi, mà còn giống như chatgpt trong việc bịa ra những thông tin, giấu nhẹm đi những điều bất lợi cho chủ thể, thậm chí còn xuyên tạc những động cơ hành động vị nhân sinh, giải mã những thiên kiến của chúng ta theo hướng cực kì hợp lý, nhằm đánh lừa chính bản thân, nó ghi nhớ sai, và cũng thích truyền đạt “tam sao thất bản”.
- Linh trưởng học: Trong học thuyết của linh trưởng học hiện đại, cũng đề cập về việc con người có những đặc trưng của loài linh trưởng với những đặc điểm mưu mô cố hữu sau:
- Thích khoe mẽ để tán tỉnh bạn tình
- Thích sự thống trị & phục tùng
- Thích phô trương sức mạnh
- Thích thao túng chính trị
Điều này được thể hiện rõ ràng ở loài linh trưởng- và chúng ta thì có nhưng kín kẽ hơn, thủ đoạn hơn - chúng ta khôn ngoan che giấu nó bằng sự tinh vi của não bộ & hành vi.
- Những vấn đề khó hiểu: Khoa học luôn có những vùng xám, đó là nơi đặt ra những vấn đề khó hiểu, khó giải thích, ví dụ như: Khi một em bé bị kẹt tay, em chạy đến bên mẹ và mẹ em đặt lên một chiếc hôn, kì lạ thay, em đã hết đau thật, không dùng thuốc, chỉ bằng một chút “lừa đảo” - để đây mẹ hôn cho hết đau, hay mẹ thổi phù nó đi nhé, thế là vấn đề hết thật! Não bộ không chỉ đánh lừa chúng ta trong xã hội.Nó còn có thể thay đổi chính trải nghiệm cơ thể!
Vì vậy mục tiêu của việc học tâm lý không phải để trở nên hoài nghi mọi người. Mà để nhận ra những cơ chế này đang vận hành trong chính mình. Khi hiểu chúng, ta không còn là nô lệ của bản năng nữa.